اندیشه تساهل‌گرایی در میدان تئوری

بشر امروزی ،آگاهی انتقادی را به بهای از دست دادن آرامش فکری قبلی به جان خرید و اعتقاد به حقیقت سهل الوصول را که در سایه آن با آرامش هر چه تمام غنوده بود ، به کنار نهاد و تساهل نسبت به اندیشه های سیاسی متفاوت را جایگزین حقیقت واحد مطلق ساخت.

به نظر پویر اعتقاد به این که حقیقت آشکار است و با روش های خاص علمی می توان به آنها دست یافت،اعتقادی است که عملاً جلوی خیزش اندیشه تساهل را می گیرد و نه تنها این اندیشه رادر پای خود سر  خواهد برید و تبعات زیانبار دیگری نیز در عرصه  سیاست به دنبال خواهد داشت،اگر حقیقت آشکار است و با روش های علمی می توان  بدان دست یافت،بنابر این همه آنانی که به  حقیقت دست نیافته اند یا خیره سر و منحرف هستند. یا در پی این خطاهای مداوم، منافع شومی را دنبال می کنند. در واقع تئوری توطئه که از خاک اعتقاد به آشکار بودن حقیقت و داشتن روش های خاص برای رسیدن به آن،می روید،محصول چنان تفکری است. پوپر توضیح می دهد که اعتقاد به لغزش پذیری انسان و این که حقیقت به سادگی در دام ذهن انسان ها در نمی افتد، راه را  برای ظهور همه اندیشه ها ی معارض باز می کند . در چنین دیدگاهی هیچ کس نمی تواند مدعی مالکیت حقیقت شود،بلکه آدمیان می بایست همواره هوشیار باشند تا در مسیر تلاش برای نیل به حقیقت ،بر دانایی خود بیافزایند. جانبداری پوپر از اندیشه تساهل او را به سمت معارضه با قبول هر گونه مرکزیتی در امر قدرت سیاسی سوق می دهد.به نظر  جامعه متساهل و آزاد،هیچ گاه به وجود یک مرکزیت قدرت که نتوان نقدی بر آن وارد کرد،تن نمی دهند.

جامعه باز و تساهل تئوریک

به نظر پوپر جریان زندگی بشر،جریان حل مسائلی است که با آن مواجه می شود لذا اوخواهان جامعه ای است که بتواند موجبات حل این مشکلات را فراهم سازد. پر واضح است  که حل مشکلات و مسائل بشر پیش از هر چیز نیازمند ارائه راه حل هایی که از سوی آدمیان است. راه حل هایی که می بالیست می بایست یا قبل از تحقق عملی آن مورد انتقاد متفکران اجتماعی و سیاسی قرار گیرد،یا در میدان عمل آزموده شود تا از این طریق اشتباهات خود را تصحیح کند ودر صورت نبود امکان تصحیح جای را بدون خشونت و درگیری برای تئوری های رقیب خالی کند و این مهم نیز جوامعی را می طلبد که نسبت به پیشنهاد های مغایر ،تساهل کنند.

به نظر پوپر تمامی تصمیم های دولت اعم از سیاسی، اجرایی و اداری متضمن پیش بینی های تجربی است اگر فلان عمل را انجام دهیم فلان نتیجه را خواهد داشت و یا اگر حصول فلان نتیجه را بخواهیم باید فلان کار را انجام دهیم. و نیز از طرفی خطاپذیری آدمیان همواره به آنان هشدار می دهد که امکان اشتباه آنان در پیش بینی ها وجود دارد. لذا اگر چه یک تئوری سیاسی در نهایت در  میدان عمل در مواجه با واقعیت های اجتماعی و سیاسی مورد آزمون قرار می گیرد. اما کشف اشتباهات یک نظریه سیاسی پیش از اجرای آن در میدان عمل به وسیله بررسی انتقادی روند معقول تری است زیرا از این طریق بدون آن که منتظر بمانیم تا در میدان عمل نتیجه آن معلوم شود و منابع و فرصتها اتلاف شود از پیش با ارائه نقیضه های یک تئوری اجتماعی سیاسی از تبعات زیانبار آن پیش گیری کنیم.

جامعه باز در سایه اعتقاد به تساهل،از طریق اجازه ظهور به نقد ها ، بستر مناسبی برای نقد پیشینی (پیش از تجربه)تئوری های سیاسی فراهم می سازد، حاکمانی که تساهل نسبت به تئوری های نقد گر را بر نمی تابند و اجازه نمی دهند سیاست های آنان قبل از آن که در میدان عمل آثار سوء تولید کند، نقد شود، در واقع دچار اشتباه مضاعف می شوند پوپر توضیح می دهد، اگر تئوری های سیاسی در مرحله عمل واقع شوند و در مرحله نقد تئوریک و پیش از تجربه ی عملی به هر دلیلی نقایص آنان برطرف نگردد باز می بایست به دنبال شواهد نقض عملی بود ،چیزی که بسیاری از کارگزاران سیاسی از آن ابا دارند و برای تایید نظریه خود بیشتر به دنبال نتایج مثبت عملی هستند در واقع به نظر پوپر توفیق یک تئوری سیاسی از طریق جست و جوی نتایج موید حاصل نمی شودبلکه بر عکس، آزمون یک تئوری سیاسی در میدان عمل با یافتن شواهد نقض میسر است.

همچنان که اشاره شد جامعه باز محصول روش علمی است روش علمی مقتضی جامعه ای است که باز و متکثر باشد؛جامعه ای که در آن اصل تساهل نسبت به نظریه های معارض، مراعات می شود و به آدمیان اجازه داده می شود که اغراض و آرمان های معارض را دنبال کنند و به تحقیق در اوضاع و مسائل بپردازند و راه حل های پیشنهادی خودرا ارائه دهند و از تئوری های پیشنهادی دیگران و از همه مهم تر دولت انتقاد کنند.

پوپر استدلال می کند که چون تئوری سیاسی حاکم و شیوه اجرای آن در جامعه از سوی کسانی پیشنهاد و اعمال می شود که ملتزم به آن هستند، اگر تئوری های معارض چنان از سیاست های حاکم و نحوه اجرای آن انتقاد کنند که تئوری مقبول پیشین قادر به اصلاح خود نباشد،مستلزم آن خواهد بود که متصدیان امر تغیرکنند. شرط اساسی جامعه باز این است که بتوان کسانی را که قدرت در دست آنان است بدون جنگ و خونریزی در مواقع لازم از کار بر کنار کرد و کسان دیگری را با سیاست های دیگر بر سر کار آورد. برای آن که این شرط اساسی دمکراسی تحقق یابد، لازم است که نسبت به وجود گروه هایی با سیاست های مغایر با سیاست دولت تساهل داشت و به آنان آزادی داد. به عبارت دیگر جامعه و دولت می بایست نسبت به مردمی که بتوانند خود را سازمان دهند(احزاب) و آزادی بیان داشته باشند و بتوانند بنویسند و انتشار دهند و نقد کنند و همه این ها را به دیگران تعلیم دهند تا از متصدیان سیاسی خود انتقاد کنند، تساهل بورزد،.تا از طریق ،گروه سیاسی دیگر بتواند خود را برای به دست گرفتن حکومت آماده سازد. جامعه باز جامعه ای است که طبق قانون اساسی خود ابراز های چون انتخابات  آزاد را برای جانشینی گروه هاییی که دارای تئوری های سیاسی از نوع دیگر هستند را دراختیار آنان قرار می دهد.

پوپربا تکیه بر اصل تساهل که بنیان های اجتماعی خاصی را می طلبد ، بر تئوری رایج دمکراسی به معنای انتخاب اکثریت مردم انتقاد می کند. او معتقد است که تئوری انتخاب اکثریت مردم به یک امر پارادوکسیکال می انجامد. اومی پرسد اگر اکثر مردم رای به حکومت فاشیستی دهند، حزبی که اساساً به آزادی معتقد نیست چه پیش می آید؟ کسی که از دمکراسی تئوری انتخاب اکثریت مردم را پذیرفته است در اینجا بر سر دوراهی و بلاتکلیفی خواهد بود . اگر اقدامی بر علیه حزب فاشیست انجام دهد بر خلاف اصول پذیرفته شده خود عمل کرده است و اگر اقدامی نکند و اجازه دهد حزب فاشیست زمام امور را بر عهده گیرد در این صورت اثری از دمکراسی باقی نخواهد ماند. برای حل این تعارض پوپر تعریف دیگری از دمکراسی به دست می دهد. او دمکراسی را عبارت از تاسیس و حفظ بنیان های اجتماعی میداند که مردم تحت حکومت را قادر سازد که به طریق موثری از حاکمان خود انتقاد کنند. یعنی در جوامع دمکراتیک همواره اصل تساهل نسبت به ورود اندیشه های منتقد مراعات می شود و جوامع باز تا بدان جا به این اصل وفا دارند که حاضر می شوند درصورت شکست تئوری های سیاسی حاکم و حضور تئوری های معارض و قوی تر جای خود را بدون خونریزی با آنان معاوضه کنند. و همه کارگزاران خود را بدون هیچ خشونتی به دست شستن از قدرت فراخوانند. جوامع باز براساس اصل تساهل همواره برخوردار از عقاید و نظریه های متکثر و و متنوعی هستند که می توانند از سر حسابگری یکی را از میان بقیه برگزینند(جوامع باز به لحاظ وجود تئوری های سیاسی بسیار غنی هستند).

پوپر در باب مدارا و تساهل تذکر می دهد.که اگر جامعه ای در رعایت اصل تساهل و مدارا جانب افراط را پیش گیرد،ممکن است هم خود و هم تساهل را از میان ببرد بنابراین جامعه سهل گیر در پاره ای از احوال می باید لا جرم به سرکوب دشمنان  تساهل و مدارا تن در دهد. او هشدار می دهد که سرکوب دشمنان تساهل راه درمانی است که در نهایت امر ، می بایست صورت گیرد و تا آنجا که مخالفان تساهل خطر واقعی فراهم نساخته اند ،نباید به سرکوب آنان دست یابید.

جوامع باز می بایست تمام مساعی خود را مصروف آن دارند که با دشمنان تساهل در سطح گفت و گو و استدلال معقول بر خورد کنند اما اگر دشمنان تساهل خود و پیروانشان را  از شنیدن استدلال باز دارند و به جای گفت و گو و استدلال باب خشونت را باز کنند. در این صورت جامعه متساهل می تواند به زور متوسل شود.

پوپر تذکر می دهد که جامعه متساهل تنها در صورتی می تواند به حیات خود ادامه دهد که حاضر شود در واپسین مرحله مخالفان تساهل را با قدرت از کار خود باز دارد و هشدار می دهد که این شرط اگر چه یک شرط لازم است اما به هیچ وجه کافی نیست

پوپر در باب آزادی نیز نظریه ای بسان نظریه تساهل دارد.یعنی در باب آزادی نیزمعتقد  به آزادی مطلق نیست. او معتقد است که آزادی مطلق در نهایت به پایان و انهدام خود آزادی خواهد انجامید. هواخواهان آزادی مطلق در حقیقت دشمنان آزادی هستند . او به مشکل آزادی اقتصادی اشاره می کند و توضیح می دهد که آزادی مطلق اقتصادی موجبات استثمار و بهره کشی بیشتر اغنیا از فقرا را فراهم می سازد. و نتیجه این آزادی اقتصادی فقر بیشتر فقیران است.در چنین وضعیتی تمامی تصمیمات دولت و حتی اقدامات عمرانی او نیز به نحوی به قوی شدن اغنیا و فقر فقرا خواهد انجامید و دولت هر قدر خود را ملتزم به فعالیت های غیر جانبدارانه بداند،نا خواسته همه فعالیت های او به سود اغنیا خواهد بود. و بدین ترتیب اغنیا به عنوان مرکز قدرت اقتصادی تثبیت خواهند شدو آزادی اقتصادی را دچار مخاطره خواهند کرد. علاج چنین امری به نظر پوپر مداخله (محدود)دولت است. او توضیح می دهد اگر بخواهیم آزادی اقتصادی حفظ شود می بایست جلوی آزادی نامحدود اقتصادی گرفته شود و این امر با مداخله دولت و جلوگیری از سرمایه داری بی حد و حصر میسر است.

به نظر پوپر تساهل و آزادی امر مطلقی نیست که  به خود وانهاده شود و اگر چه، حضور و مداخله ی دولت ممکن است برای تساهل و آزادی مخاطره آمیز باشد.اما بدون کنترل دولت و حتی به مقدار ناچیز ،تساهل و آزادی از میان خواهد رفت بنابراین تنها راه عملی مقید ساختن ان است. اما برای آن که تساهل و آزادی به دست حکومت ها کاملاً مقید نباشد و به استبداد نیانجامد،می بایست ،شرط اساسی دمکراسی که همان تعویض بدون خشونت حکومت ها است، لزوماً رعایت شود.

پوپر هشدار می دهد که این شرط اگر چه لازم است، اما به هیچ وجه کافی نیست و نمی تواند تساهل و آزادی را صد در صد تضمین کند. به نظر او اساساً چنین تضمینی وجود ندارد. بهای آزادی مواظبت و مراقبت دائم از آن است. نهاد ها و تاسیسات اجتماعی در جوامع باز،به سان دژهایی هستند که برای موثر بودن و ممانعت از هجوم بیگانگان اولاً می بایست درست ساخته شوند(شرط لازم) اما این دژها به تنهایی برای دفاع کافی نیستند. بلکه سربازان نیز می بایست از آن حفاظت کنند(شرط کافی).

بنابراین جوامع باز از طریق تساهل نسبت به گروه های سیاسی مختلف و اجازه طرح نظریه های رقیب، به نحوی از آزادی خود پاسداری می کنند و اگر در جایی حدود آزادی و تساهل ، دچار خدشه شد، با انتقاد از حکمرانان خود به اصلاح ساختار قدرت همت می گمارند و چنان چه کارگزاران حاکم نتوانستندیا نخواستند به اصلاح خود بپردازند آنان را به سهولت و آرامی کنار می گذارند و از این طریق به حیات خود ادامه می دهند .

منابع:

۱گلی،برایان. پوپر. ترجمه منوچهر بزرگمهر. تهران. انتشارات خوارزمی ۱۳۵۹

۲-شی یرمر. جری. اندیشه سیاسی کارل پوپر. ترجمه عزت الله فولادوند. طرح نو ۱۳۷۷

۳-Miller. David. Popper selection. Princeton university press.1982

۴-King Preston .Toleration London.1976

 

دسته‌بندی‌ها: فلسفی,مقالات

برچسب‌ها: ,,,,

دیدگاه خود را ارسال کنید

آدرس ایمیل شما در هیچ‌جا منتشر نخواهد شد.