ــ هیستوریاــ

میرزا عبدالرحیم مشهور به طالبوف که در آثارش خود را با القاب دیگری نظیر طالب‌زاده تبریزی، نجارزاده و طالبوف نجارزاده معرفی کرده است، از روشنفکران دوران مشروطه بود که در سال 1250ق در خانواده‌ای پیشه‌ور در تبریز به دنیا آمد. او در دوران نوجوانی جهت کسب و کار تجاری به تفلیس مهاجرت کرد و در آنجا در مدارس جدید روسی درس خواند. وی در طول حیات خود، دوازده اثر را به رشتۀ تحریر درآورد که سه اثر آن از روسی به فارسی ترجمه شده و سایر تألیفات او همگی دارای مضامینی اجتماعی و سیاسی هستند؛ حتی آثار ترجمۀ اولیه او که در فیزیک و نجوم طبیعی است، با هدف سیاسی-اجتماعی و آشنا کردن جوانان ایرانی به علوم و فنون جدید در غرب به نگارش درآمده است. طالبوف غیر از روسی به زبان‌های فرانسوی و عربی آشنایی داشته و ترکی آذربایجانی نیز، زبان مادری او بود.

بررسی آثار طالبوف نمایانگر این مطلب است که او مشکلات جامعۀ ایران را که عقب‌ماندگی علم و دانش و ناکارآمدی حکومت بود، به‌خوبی تشخیص داده و در پی درمان آن بود. از مهمترين مباحث فرهنگي- اجتماعي هر جامعه، چگونگي سازمان‌دهـي نظـام آموزشـي است. گفتمان حاكم بر نظام آموزشي دورة قاجار گفتماني سنتي بود. عبدالرحيم طالبوف تبريزي سهمي بسزا در بيداري افكـار و آزادي‌خواهي داشت و بيش از ديگـر متفكـران آن روزگـار بـه مسـائل تعلـيم و تربيـت پرداخت. آثار او، كه از پرنفوذترين آثار نوشتاری در بحبوحة انقلاب مشروطه بودند، به اذعان كسروي بايد آن‌ها را از «انگيزه‌هاي بيداري ايرانيان» شمرد، بر فرآیند تحول نظام آموزشی تأثیرگذار بود. طالبوف، سـبب آبادي حيرت‌انگيز و رونق اروپا را از «بركات مدرسه و علم» مي‌دانست و با پافشاري فراوان بر ارزش علم و دانش ضمن آنكه استقلال و آزادي ملت‌ها را در ساية علم مي‌ديـد، او نتيجه مي‌گرفت، كه اگر علم داشته باشـيم مي‌توانيم از منابع طبيعي خود بهترين بهره را ببريم و به اكتشافات زيرزميني بپـردازيم و بـر مشكلات ناشي از فقر و تنگدستي غلبه كنيم.

به نظر طالبوف معناي تمدن و نحوة تربيت اطفال به خوبي براي ايرانيـان روشـن نشـده است. او بـراي بيـرون رفـتن از مـنجلاب عقـب مانـدگي راه‌حل‌هايي نيز ارايه كرد، همانطورکه در اين مورد اصلاح معايب را به وجود علم و ثـروت منوط می‌کرد، قانون را مقدمة ضروري اين امر می‌دانست. او می‌نویسد: «هرجا قانون نيست سعادت و بركات نيست.» وي براي آنكه در اين زمينه الگوي مناسبي به دسـت دهـد، كتاب‌هايي نگاشت كه ازجمله مهم‌ترين آن‌ها مي‌توان به كتاب احمد و مسالک‌المحسنین اشاره كرد. در هردو كتاب، از طرفي به عقب‌ماندگي ايرانيان اشاره دارد و از طرفي در راستاي علت‌شناسي اين عقب‌ماندگي به نقص هـاي نظـام آموزش و تعليم و تربيت سنتي مي‌پردازد. طالبوف را طبقات گستردۀ اجتماعی می‌شناختند. از نوآموزان مدارس گرفته تا مردم طبقه متوسط از رده‌های گوناگون تا اهل دولت و واعظان و خطیبان مشروطه‌طلب آثار او را می‌خواندند. با این‌حال، او مخالفانی نیز داشت و کتاب مسالک‌المحسنین به فتوای برخی از علما و دستور شاهزاده کامران میرزا، جزء کتب ضاله به حساب آمد و همین مسئله موجب شد او از نمایندگی نخستین مجلس شورای ملی کناره‌گیری کند.

به‌نظر می‌رسد سواد سیاسی طالبوف و آگاهی او از حوادث جهان در مقایسه با دیگر هم‌عصری‌هایش وسیع بوده است. او بر مسائل روسیه اشراف داشت و از اقدامات بیسمارک در آلمان تا ناپلئون در فرانسه و ترقی در انگلیس و قهرمانی‌های گریبالدی در ایتالیا سخن فراوان به میان آورده است. از لحاظ اندیشه سیاسی و اجتماعی نیز برخی مورخان نظیر آدمیت معتقدند او تحت‌تأثیر متفکران سدۀ هجدهم و نوزدهم میلادی نظیر روسو، بنتام، ولتر، کانت و نیچه قرار داشته است. طالبوف به‌راستی مروج مدرن‌سازی ایران در تمام ابعاد آن است. او به کسانی‌که با هزینه دولت به خارج از کشور رفته‌ و به تحصیل پرداخته‌اند و دانش نوین را فرا گرفته‌اند، سفارش می‌کند که مراقب باشند هویت ملی آن‌ها آسیب نبیند، مبادا بعد از مراجعت به وطن عوض نشر علوم و معارف جدید، آداب و رسوم ملی را نکوهش کنند. او به همان اندازه که خواهان اخذ تمدن غربی است و آن را تحسین می‌کند، استعمارگران و ستیزه‌جویان اروپا را سرزنش می‌کند و باوجود اینکه سال‌های زیادی را در سرزمین‌های روسیه زندگی کرده بود، علیه استعمار روس و انگلیس آثار زیادی نگاشت و به همین جهت است که نوشته‌های او را «الفبای آزادی» نامیده‌اند.

منابع:

فریدون آدمیت، اندیشه‌های طالبوف تبریزی.

جمشید بهنام، ایرانیان و اندیشه تجدد.

محمدعلی اکبری، میرزا عبدالرحیم طالبوف.

غلامحسین زرگری نژاد، نگاهی به اندیشه‌های سیاسی طالبوف تبریزی.