instagram
Search
Close this search box.
تازه ها
آموزش عالی در دوره رضاشاه

تأسیس دانشگاه تهران و آغاز آموزش عالی نوین در ایران

در دوره رضاشاه، یکی از مورد اختلاف ترین بحث ها در باب آموزش نوین، مسئله تاسیس اولین دانشگاه ایران (دانشگاه تهران) است. البته باید در نظر داشت که مدارس عالی در ایران از دوره قاجار تاسیس شده بودند. مثلا مدرسه آموزش پزشکی در تبریز که در دوره محمدشاه قاجار به دست اوژن بوره، میسیونر فرانسوی تاسیس شد. هرچند نمی توان نام دانشگاه را بر آن گذاشت. زیرا این مدرسه دارای دانشکده های متفاوت نبود و به رشته های مختلف نمی پرداخت. بلکه تعداد معدودی دانشجو داشت که به آموختن پزشکی مشغول بودند. البته بوره طرحی برای تاسیس یک دانشگاه ایرانی در سر داشت اما موفق به عملی کردن آن نشد.

مدارس عالی ایران پیش از دوره رضاشاه

تاسیس مدارسی چون دارالفنون و مدرسه اتاماژوری در دوره امیرکبیر و سپهسالار، مقدمه ای برای ساخت مدارس عالیه شد. که به تدریج و خصوصا پس از انقلاب مشروطه تاسیس شدند که هر کدام تنها یک یا دو رشته مرتبط به هم را تدریس می کردند. در سال 1304 ، تنها شش مدرسه عالی در کشور مشغول به کار بود. مدرسه حقوق، ادبیات، علوم سیاسی، کشاورزی، پزشکی و مدرسه تربیت معلم. و کمتر از 600 دانشجو در این مدارس تحصیل می کردند.

روند شکل‌گیری دانشگاه تهران در دوره رضاشاه

اما در باب دانشگاه به شیوه اروپایی، باید گفت از دوره صدارت سپهسالار، گزارش هایی از «اونیورسیته های غربی» در روزنامه های ایران به چاپ می رسید. اما سیل مشکلات عمده سیاسی و اقتصادی مانع از پرداختن جدی به طرح ساخت یک دانشگاه ایرانی می شد. در اوایل سلطنت رضاشاه (1304 شرکت نفت ایران و انگلیس طرح تاسیس یک دانشگاه ایرانی را به دولت ایران پیشنهاد داد. 

اما دولت پهلوی که قصد داشت نفوذ گسترده دولت های خارجی در نظام آموزشی کشور را کاهش دهد این طرح را نپذیرفت. در سال 1305 پیشنهاد تشکیل دانشگاه ایرانی از طریق ادغام مدارس عالی موجود(کتابخانه ها و ابزار آموزشی، استاید، دانشجویان) توسط برخی نمایندگان مجلس ارائه شد که مورد قبول دولت قرار گرفت.

بنابرین تیمورتاش وزیر دربار، عیسی صدیق را برای تحصیل در مقطع دکتری آموزش به آمریکا فرستاد تا طرحی برای تاسیس «دانشگاه ایرانی» ارائه دهد. این طرح پس از 5 سال آماده شد و در نهایت در 1313 دانشگاه تهران افتتاح گردید.

دانشکده‌های اولیه دانشگاه تهران و اهداف تأسیس آن

دانشکده های اولیه آن دانشکده ادبیات، حقوق، علوم، فنی و پزشکی بودند و به مرور دانشکده های فلاحت، هنر و معقول و منقول (معارف) اضافه شد. ساخت دانشکده معقول و منقول در راستای اهداف حکومت برای دولتی کردن آموزش مذهبی و شکستن انحصار حوزه علمیه بود. که در همان زمان هم بسیار مورد انتقاد روحانیون قرار گرفت.

الگوی آموزشی دانشگاه تهران و اعزام دانشجویان به خارج

نکته قابل توجه دیگر آن که دانشگاه تهران به تقلید از سبک دانشسرای های فرانسه ساخته شد و حتی معماران اولیه آن، فرانسوی بودند اما به تدریج سبک آموزش آمریکایی در ایران برتری یافت. تدریس در دانشگاه تنها در سطح لیسانس بود. اما سالانه به صد دانشجو بورس دولتی برای ادامه تحصیل در اروپا و آمریکا داده می شد. قانون آن از 1308 توسط مجلش شورای ملی تصویب شده بود. تا قبل از 1313 واجدین شرایط از میان شاگردان اول و دوم شش مدرسه عالیه تهران انتخاب می شدند.

اعطای بورسیه باعث شد راه تحصیلات تکمیلی به روی خانواده های غیراشرافی نیز باز شود. زیرا در دوره قاجار تنها خانواده هایی که از نظر اقتصادی و بعضا سیاسی جایگاه بالایی داشتند می توانستند فرزندان شان را برای تحصیل به خارج از کشور بفرستند. تا سال 1319، 500 نفر فارغ التحصیل دانشگاه های خارجی بودند و 450 نفر نیز تحصیلات خود را در اروپا ادامه می دادند. تعداد دانشجویان دانشگاه تهران نیز به 3330 نفر رسیده بود.

انتقادها به تأسیس دانشگاه تهران در دوره پهلوی اول

به هر روی، انتقادات بسیاری به تاسیس دانشگاه تهران وارد شده است. برخی پژوهشگران اعتقاد دارند تاسیس دانشگاه تهران بیشتر با انگیزه های سیاسی بوده تا اهداف علمی و فرهنگی. و رضاشاه تاسیس دانشگاه را برای جلب افکار عمومی و فراهم آوردن نیروی انسانی تحصیل کرده برای بروکراسی دولتی خود انجام داد.

برخی نیز دانشگاه تهران را صرفا یک پدیده شبه مدرن می دانند که دولت پهلوی در راستای دیگر اقدامات خود برای تشبیه ایران به غرب انجام داد. و بیان می کنند در تاریخ ایران مدارس عالی ایرانی چون جندی شاپور، نظامنامه و ربع رشیدی وجود داشته اند. آیا حتما باید دانشگاه به سبک غربی ساخته می شد و امکان آن نبود که دانشگاهی به سبک ایرانی احداث شود؟!

ارزیابی تأثیر آموزش عالی نوین بر جامعه ایران

به نظر نگارنده باید در نظر داشت با وجود جهانی شدن تدریجی ملل در قرن بیستم، گسترش ارتباطات با دیگر کشور ها و تبادل علمی، سبک سنتی ایرانی چندان جوابگوی نیاز های علمی کشور نبود و موجب عزلت جامعه علمی ایران و کاهش تبادلات علمی می گردید. هرچند موضع انفعالی دانشگاه تهران و اخذ تقلیدی دانش های غربی، بدون بومی سازی آن نیز قابل چشم پوشی نیست. علت عمده این اتفاق، کمبود اساتید و متون دانشگاهی به زبان فارسی بود. اما به هر حال باید از جایی شروع کرد و بسیاری از فارغ التحصیلان دانشگاه تهران بعدا موولف، مترجم و استاد دانشگاه شدند و برخی کمبود ها را جبران کردند.

نقش دانشجویان و دانشگاه تهران در تحولات سیاسی ایران

نکته بسیار مهم دیگر آن که به وجود آمدن قشر دانشجو تاثیرات سیاسی گسترده ای در جامعه ایران گذاشت که هنوز هم پا برجاست و دانشگاه تهران به عنوان نهادی فرهنگی با قدرتی سیاسی شناخته می شود. دانشجویان از همان زمان رضاشاه در سال های 1313، 1315 و 1316 اعتصابات و اعتراضاتی را علیه حکومت رقم زدند. و در تمام دوره های بحرانی از جمله 1332 و 1357 نقش برجسته ای ایفا کردند.

در ادامه بخوانید...