تازه ها
اصلاحات آموزشی دوره ناصرالدین شاه (پس از امیرکبیر)

دوره ناصرالدین شاه با صدارت سه ساله امیرکبیر شروع شد که اصلاحات همه جانبه‌ای را در کشور آغاز کرد اما پس از عزل وی این روند به کندی گرایید. صدراعظم جدید، میرزا آقاخان نوری در دوره 7 ساله صدارتش مانع بسیاری از اصلاحات شد و حتی سعی در بستن دارالفنون داشت اما شاه مخالفت کرد. در این زمان اعتضادالسلطنه، رئیس دارالفنون تصمیم گرفت شاگردان بیشتری  ثبت نام کند، بنابراین اطلاعیه‌ای در وقایع اتفاقیه منتشر کرد و علاوه بر اشراف، از کسبه و تجار هم خواست پسرانشان را به دارالفنون بفرستند. به دانش‌آموزان وعده لباس فرم و ناهار رایگان، مقرری ماهانه و استخدام دولتی داده شد. اما متاسفانه برای معلمی از کارمندان سفارت انگلستان استفاده شد که باعث نفوذ این کشور در میان قشر نخبه ایران گردید. همچنین در این دوره برای اولین بار دانشجویانی به منظور تحصیل در رشته‌های حقوق و علوم سیاسی به اروپا اعزام شدند که نشان‌دهنده درک دولت از نیاز کشور به علوم انسانی جدید بود.

این روند ادامه داشت تا اینکه ایران به علت ضعف نظامی مجبور به واگذاری هرات به انگلستان شد. این ضربه باعث گردید شاه به ناگزیر بودن اصلاحات پی ببرد. او با عزل میرزا آقاخان، مقام صدارت را هم ملغی کرد و 10 سال بدون صدراعظم به حکومت پرداخت. در این دوره عمده کارهای دولت توسط جعفرخان مشیرالدوله (از دانشجویان تحصیل کرده در انگلستان) انجام می‌شد و او مدام شاه را به انجام اصلاحات ترغیب می‌کرد. در این بازه، بیشترین تعداد اعزام دانشجویان به خارج، از ابتدای دوره قاجار، صورت گرفت. با این حال تا سال 1870 هدف از آموزش نوین تربیت کادر اداری و نظامی برای افزایش کارایی حکومت بود. اما از این زمان، مسئله آموزش با هدف سواد همگانی و ترقی مردم عادی مورد توجه قرار گرفت. و به جای انحصار آموزش مدرن نزد اشراف، مسئله آموزش همگانی مطرح شد. زیرا اصلاح‌گران که خود تحصیل‌کرده بودند به این نتیجه رسیدند که عقب‌ماندگی ایران تنها در بعد نظامی یا صنعتی نیست بلکه ساختار حکومت و مردم نیز نیاز به تغییر دارند. بنابرین آموزش ابتدایی مورد توجه قرار گرفت که پیش‌تر از آن غفلت شده بود.

شاه سرانجام پس از 10 سال حکومت بدون صدراعظم، در سال 1870 میرزا حسین‌خان سپهسالار را به صدارت برگزید. سپهسالار که قبلا وزیر مختار ایران در عثمانی و از طرفداران اصلاحات بود، در دوره سه ساله صدارت خود، اقدامات آموزشی بسیاری انجام داد. ابتدا وضع دارالفنون را که به محلی برای وقت گذرانی تبدیل شده بود بهبود بخشید. همچنین برای نخستین بار مدارسی رایگان ساخت. از جمله مدرسه مشیریه، مدرسه کارآموزی سیاسی برای آموزش قوائد دیپلماسی بین‌المللی و مدرسه دارالترجمه با 60 شاگرد با هدف آموزش زبان‌های انگلیسی، فرانسه، روسی و ترکی. متاسفانه سپهسالار به دلیل مخالفت دربار و برخی علما بر سر قرارداد رویتر، از صدرات عزل شد. اما شاه که به او نیاز داشت، وزارت جنگ را به وی سپرد. سپهسالار در دوران تصدی وزارت جنگ، مدرسه نظامی اتاماژوری را ساخت که به تدریس فنون جدید نظامی، زبان فرانسه و علوم جدید می‌پرداخت. و بعدا در زمان تصدی وزارت عدلیه و وزارت انطباعات، چهار روزنامه وقایع عدلیه، نظامی، مریخ و وطن را چاپ کرد که در تمام آن‌ها به نشر اخباری درباره اصلاحات و تغییرات اجتماعی، همچنین اکتشافات علمی و تاریخی می‌پرداخت. نکته جالب این بود که این روزنامه‌ها در نقد و بحث اجتماعی آزاد بودند و با نشر مشکلات ولایات نقش موثری در آگاهی بخشی به مردم داشتند. البته باید در نظر داشت که روزنامه‌نگاران این دوره هنوز جرئت تاختن به اساس سلطنت را نداشتند و تنها به حکام و ماموران جزء، انتقاد می کردند.

به هرحال پس از عزل سپهسالار از صدارت، روند اصلاحات رو به کندی رفت زیرا صدراعظم‌های بعدی، علاقه چندانی به اصلاحات نداشتند. شاه نیز پس از نهضت تنباکو از تهدید اصلاحات برای قدرتش ترسیده بود. خصوصا اینکه دانش‌آموزان مدارس جدید از جمله دارالفنون نقش مهمی در تحریک مردم داشتند. شاه حتی قانون ممنوعیت سفر به خارج از کشور را وضع کرد و اعزام دانشجویان برای تحصیل متوقف شد. البته برخی خانواده‌های نزدیک به دربار، در ماموریت‌های رسمی چند تن از پسران اقوام را برای تحصیل به اروپا می‌بردند.

در واقع ناصرالدین شاه همواره در نوعی دوگانگی به سر می‌برد، از طرفی به اصلاحات علاقه داشت، و نمی‌خواست اروپاییان ایران را کشوری عقب‌مانده بدانند. و از طرف دیگر از بعد آگاهی بخش اصلاحات که باعث آگاهی مردم از ظلم قاجاریان می‌شد و سلطنت را به خطر می‌انداخت نیز می‌ترسید. در نهایت شاه تسلیم ترسش شد و روند اصلاحات تا به سلطنت رسیدن مظفرالدین شاه تقریبا متوقف گردید.

منابع:

اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار/ فریدون آدمیت

مدارس جدید در دوره قاجاریه/ اقبال قاسمی پویاپ

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

*

code